Yemeni, üstü yumuşak deriden, tabanı köseleden el dikimiyle yapılan, topuksuz ve hafif bir ayakkabıdır. Gaziantep'te bu zanaata "köşgercilik", ustasına ise "köşger" denir. Yüzyıllar boyunca sıcak iklimde ayağı serin tutması ve nefes alabilen yapısıyla sevilen yemeni, bugün hem geleneksel giyimin bir parçası hem de şehrin en köklü el sanatlarından biridir. Kırmızı yemeninin düğün ve kına gecelerindeki sembolik yeri, bu sade görünüşlü ayakkabıyı Antep'in kültürel hafızasına işlemiştir.
Modern fabrikasyon ayakkabıların gölgesinde yemenicilik, sabırla sürdürülen el emeğinin son temsilcilerinden biridir. Bir çift yemeni, derinin kesilmesinden son cilaya kadar tümüyle ustanın elinden çıkar; ne bir kalıp makinesi ne de seri dikiş hattı vardır. Bu yüzden her çift, onu yapan ustanın izini taşır.
Antep'te zanaatın kökleri, şehrin köklü deri işleme geleneğine dayanır. Tabaklanmış deriyi ayakkabıya dönüştüren köşgerler, yüzyıllar boyunca çarşının canlı esnafından biri olmuş; ürettikleri yemeni hem halkın hem de uzak pazarların aradığı bir ürün hâline gelmiştir.
Yemeni Nedir?
Yemeni, üstü kırmızı, siyah ya da mor deriden yapılan, tabanı köseleden dikilen, topuksuz ve hafif bir ayakkabıdır. Temelde iki ana parçadan oluşur: tabanı ve yüzü. Bu iki parça birbirine dikilir, ters çevrilir ve kenarlardan yeniden dikilerek sağlam, dikişsiz görünümlü bir form kazanır. Topuğun olmaması ve derinin nefes alabilen yapısı, yemeniyi sıcak iklimde ayağı terletmeyen, rahat bir ayakkabı yapar.
Geçmişte yemeninin sağlık açısından değerli görülmesinin bir nedeni de bu doğal yapısıdır: tümüyle bitkisel tabaklanmış deriden ve doğal malzemelerden yapılması, ayağın nefes almasını sağlar. Bu yönüyle yemeni, sadece bir geleneksel giysi parçası değil, iklime uyarlanmış akıllı bir tasarımdır.
Köşger ve Köşgercilik
Gaziantep'te yemeni yapan ustaya "köşger", bu zanaata ise "köşgercilik" denir. Kelimenin Farsça kökenli "keşfger"den geldiği, anlamının "ayakkabı yapan" olduğu belirtilir. Köşgerlik, yıllar süren bir çıraklık sonunda kazanılan bir ustalıktır; deriyi tanımak, bıçağı doğru tutmak, kalıba çekmeyi ve el dikişini öğrenmek zaman ister.
Zanaatın usta-çırak ilişkisiyle aktarılması, onun hem en güçlü hem de en kırılgan yanıdır. Bilgi kitaplardan değil, atölyede yıllarca yan yana çalışarak öğrenilir. Genç kuşağın hızlı kazanca yöneldiği bir çağda, bu sabırlı öğrenme sürecini sürdürecek çırak bulmak ustaların en büyük kaygısıdır.
Malzeme ve Teknik
Gerçek yemeni tümüyle doğal deriden yapılır ve çoğu zaman birkaç farklı hayvanın derisi bir arada kullanılır. Tabanda dayanıklı manda derisi, yüzde tabaklanmış keçi derisi (sahtiyan), iç astarda yumuşak koyun derisi, iç tabanda sığır ya da keçi derisi, kenarlarda ise ince oğlak derisi tercih edilir. Her parça, taşıması gereken yüke ve teması göre seçilir.
Üretim, derinin kalıba göre kesilmesiyle başlar. Ardından yüz kısmının hazırlandığı saya işlemi, kalıba çekme ve köşkerleme aşamaları gelir; ayakkabı el dikimiyle birleştirilir, ters çevrilir ve son olarak mumlu bezle ovularak parlatılır. Ustanın aletleri sadedir ama uzmanlık ister: çekiç, örs, deri bıçağı, biz ve kalıplar kuşaktan kuşağa geçer.
Yemeni; rengine (siyah, kırmızı, mor), biçimine ve boyutuna göre adlandırılır. Halebi, Merkup ve burnu sivri gibi modeller, bölgeye ve kullanıma göre farklılaşan biçimleri yansıtır. Burnu yukarı kıvrık modeller geçmişte daha çok kırsalda tercih edilirdi.
Antep'in Deri Geleneği ve Tarihçe
Yemeniciliğin Antep'te bu kadar kök salması tesadüf değildir. Şehrin ayakkabı yapımına uygun, gelişmiş bir deri işleme birikimi vardı. 18. yüzyılda Ayntab'da hayvancılığın bir alt kolu olarak deri işlemeciliği önemli bir yer tutuyor; sarı ve kırmızı sahtiyan işlenip Halep, Mısır ve Kilis pazarlarına gönderiliyordu. Deriyi boyamak için mazı ve cehri gibi doğal boyar maddeler kullanılırdı. İşte yemeninin yüzünü oluşturan o ince, renkli deri, bu köklü işleme geleneğinin ürünüdür.
Yemeninin bölgeye gelişiyle ilgili anlatılarda kökenin Halep üzerinden taşındığı, oradan Antep, Urfa, Maraş, Diyarbakır, Adana ve Antakya gibi şehirlere yayıldığı belirtilir. Antep, bu geniş coğrafyada zanaatın en güçlü merkezlerinden biri oldu. 1920'li yıllarda şehirde yaklaşık dört yüz yemenicinin çalıştığı kayıtlara geçmiştir; bu rakam, zanaatın bir dönem şehir ekonomisindeki ağırlığını gösterir.
Kırmızı Yemeni ve Kültürel Yer
Yemeni Antep'te yalnızca bir ayakkabı değil, törenlerin de bir parçasıdır. Özellikle kırmızı yemeni, düğün ve kına geceleriyle özdeşleşmiştir; geleneksel kıyafetin tamamlayıcısı olarak bölgenin sevinç günlerinde yerini alır. Kırmızının canlılığı, bu sade ayakkabıya bayramlık bir anlam katar ve onu gündelik kullanımın ötesine taşır.
Bugün yemeni, geleneksel giyimle birlikte yaşatıldığı gibi, doğal ve el yapımı ürünlere ilgi duyan ziyaretçilerin de aradığı bir hediyelik hâline gelmiştir. Sade biçimi ve hikâyesi, onu Antep'ten götürülen anlamlı bir hatıraya dönüştürür.
Bugünü ve Nerede Görülür?
Yemenicilik bugün, sürdürülmesi giderek zorlaşan bir zanaattır. Fabrikasyon ayakkabının yaygınlaşması ve çırak bulmanın güçleşmesiyle şehirde bu işi sürdüren usta sayısı çok azalmıştır. Yine de gelenek, az sayıda ustanın atölyesinde kuşaktan kuşağa elden ele aktarılmaya devam ediyor.
Yemeniyi yerinde görmek ve ustasından satın almak isteyenler için en doğru adres, şehrin tarihî çarşısıdır. Bakırcılar Çarşısı, adıyla bakırcılığı çağrıştırsa da içinde baharatçıdan sedef işlemeciye, yemeniciden çeşitli zanaatkâra kadar pek çok esnafı barındırır; köşgerlerin atölyeleri de burada yaşamaya devam eder. Yemenicilik, Gaziantep'in el sanatları mirasının, bakırcılık ve kutnu kumaşı gibi, hâlâ nefes alan bir parçasıdır.
Kaynaklar
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı — "Yemenicilik" (Gaziantep)
- Gaziantep Valiliği — "Gaziantep El Sanatları" (Yemenicilik / Deri İşlemeciliği)
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, e-kitap — "Gaziantep İlinde Yemeni Yapımı"
- Kars, R. (2018). "XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Ayntablı Tüccarların Faaliyetleri Kapsamında İç Ticarete Konu Olan Emtia." Gaziantep Üniversitesi Ayıntâb Araştırmaları Dergisi, 1(1), 36-48.
Sıkça Sorulan Sorular
Yemeni ayakkabı nedir?
Yemeni; üstü yumuşak deriden, tabanı köseleden el dikimiyle yapılan, topuksuz ve hafif bir ayakkabıdır. Doğal derisi sayesinde ayağın nefes almasını sağlar ve sıcak iklimde ayağı serin tutar. Gaziantep'te bu zanaata köşgercilik denir.
Yemeni neden "köşger" işi olarak anılır?
Gaziantep'te yemeni yapan ustaya köşger, bu zanaata ise köşgercilik denir. Kelimenin Farsça kökenli "keşfger"den geldiği ve "ayakkabı yapan" anlamına geldiği belirtilir. Köşgerlik, yıllarca süren çıraklık sonunda kazanılan bir ustalıktır.
Yemeni hangi malzemelerden yapılır?
Gerçek yemeni tümüyle doğal deridendir ve çoğu zaman birkaç hayvanın derisi bir arada kullanılır: tabanda manda derisi, yüzde tabaklanmış keçi derisi (sahtiyan), iç astarda koyun derisi, iç tabanda sığır ya da keçi derisi, kenarlarda oğlak derisi. Taban köseleden kesilir.
Kırmızı yemeninin özel bir anlamı var mı?
Evet. Kırmızı yemeni, bölgede düğün ve kına geceleriyle özdeşleşmiştir ve geleneksel kıyafetin tamamlayıcısı olarak sevinç günlerinde giyilir. Kırmızının canlılığı bu sade ayakkabıya bayramlık bir anlam katar.
Yemeniyi Gaziantep'te nerede görebilir ve satın alabilirim?
En doğru adres şehrin tarihî çarşısıdır. Bakırcılar Çarşısı, adı bakırcılığı çağrıştırsa da içinde köşgerlerin atölyelerini de barındırır; burada yemeninin yapımını görmek ve ustasından satın almak mümkündür.
Yemenicilik bugün hâlâ sürdürülüyor mu?
Sürdürülüyor, ancak giderek zorlaşan bir zanaat. Fabrikasyon ayakkabının yaygınlaşması ve çırak bulmanın güçlüğü nedeniyle şehirde bu işi yapan usta sayısı çok azalmıştır. Yine de az sayıda usta, geleneği atölyelerinde yaşatmaya devam ediyor.