Gaziantep ve çevresi, Anadolu'nun güneydoğusunda antik kent yoğunluğunun en yüksek olduğu yörelerden biridir. Fırat'ın çizdiği doğal hat ile Mezopotamya'yı Anadolu'ya bağlayan kadim ticaret ve askerî yolların kesiştiği bu geçiş kuşağı; Tunç Çağı'ndan Helenistik ve Roma dönemine kadar art arda gelen uygarlıkların yurdu oldu. Hitit ve Geç Hitit krallıklarından Kommagene'ye, Roma sınır kentlerinden açık hava heykel atölyelerine uzanan bu zengin miras, bölgenin kadim adına yakışan bir derinlik taşır.
Aşağıda yörenin altı önemli antik yerleşimini, Fırat kıyısının sınır kentleri ile iç bölgenin höyük, atölye ve kült merkezleri olmak üzere iki başlık altında topladık. Her kentin kendi sayfasına geçerek tarihini, kazı serüvenini ve buluntularının bugün nerede sergilendiğini ayrıntısıyla okuyabilirsiniz.
Neden Bu Kadar Çok Antik Kent?
Bölgenin kadim kentlerle dolu olmasının ardında üç temel etken vardır. Birincisi Fırat hattı ve nehir geçitleridir. Fırat, yüzlerce kilometre boyunca yalnızca az sayıdaki — kimi zaman tek — noktadan geçilebildiği için, bu geçitleri tutan yerleşimler olağanüstü bir stratejik değer kazandı. Zeugma adını doğrudan nehri aşan tekne köprüsünden alır; Karkamış da Fırat'ın kolayca geçilebildiği az sayıdaki noktadan birini denetleyen bir kavşaktı.
İkincisi Mezopotamya ile Anadolu arasındaki kadim yollardır. Bölge, iki büyük kültür dünyasını birbirine bağlayan ticaret ve askerî güzergâhların üzerindeydi. Zeugma, Antakya'dan İran'a uzanan ve yaygın olarak İpek Yolu'nun bir parçası sayılan yolun üzerinde bir kavşaktı; Dülük (Doliche) Güneydoğu Anadolu'yu Suriye ve Mezopotamya'ya bağlayan kervan yolları üzerinde kuruluydu; Tilmen Höyük ise İslahiye ovasında, Mezopotamya ile Anadolu arasındaki doğal bir geçidi denetliyordu.
Üçüncüsü ise bölgenin bir Hitit ve Geç Hitit yurdu olmasıdır. Tunç Çağı'nda Hitit İmparatorluğu bölgeyi denetimi altına aldı; imparatorluğun çöküşünden sonra ise Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de, Hitit kültürünü, Luvi dilini ve hiyeroglif yazıyı sürdüren bir dizi Geç Hitit (Neo-Hitit) kent-krallığı doğdu. Karkamış bu krallıkların en güçlülerinden biriyken, Yesemek bu dünyanın anıtsal heykellerini yontan atölyeydi; Sakçagözü ise Geç Hitit saray sanatının kabartmalarıyla öne çıkar. Bu üç etken bir araya gelince, ortaya tek bir çağa değil, üst üste binmiş binyıllara ait bir yerleşim peyzajı çıkar.
Fırat Kıyısının Sınır Kentleri
Fırat'ı yüzlerce kilometre boyunca yalnızca birkaç noktadan geçmek mümkündü; bu geçitleri tutan iki büyük kent, bölgenin kaderini biçimlendirdi.
Fırat kıyısında MÖ 300 dolayında kurulan Helenistik–Roma sınır kenti; görkemli taban mozaikleri bugün Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenir. (UNESCO Geçici Listesi)
Fırat'ın batı kıyısında, Türkiye–Suriye sınırındaki Geç Hitit kent-krallıklarının en güçlülerinden biri; hiyeroglif Luvice yazıtları ve "Uzun Duvar" kabartmalarıyla ünlü.
Höyükler, Atölyeler ve Kült Merkezleri
Ovaların ve yaylaların höyüklerinde; bir Tunç Çağı kenti, bir Roma kült merkezi ve antik dünyanın taş sanatını biçimlendiren atölye ile saraylar.
Gaziantep'in kuzeyinde, Jupiter Dolichenus kültünün doğduğu antik kent; kayaya oyulmuş, bilinen en büyük yer altı Mithras tapınaklarından biriyle tanınır.
İslahiye'de, yüzlerce yarım kalmış heykel taslağıyla antik Yakın Doğu'nun bilinen en büyük taş heykel atölyesi; açık hava müzesi. (UNESCO Geçici Listesi)
İslahiye ovasında, Karasu kıyısında; bazalt "Kiklop" mimarisiyle öne çıkan bir Orta Tunç Çağı kenti, bugün ziyarete açık bir arkeopark.
Nurdağı yöresinde, MÖ 7. binyıldan Geç Hitit'e uzanan çok katmanlı höyük; bit hilani sarayını süsleyen Geç Hitit kabartmalarıyla ünlü.
Bu altı yerleşim tek bir çağa ait değildir: Tilmen Höyük bir Orta Tunç Çağı kenti, Karkamış ve Sakçagözü Geç Hitit merkezleri, Yesemek bir Hitit/Geç Hitit heykel atölyesi, Dülük bir Roma çağı kült merkezi, Zeugma ise bir Helenistik–Roma sınır kentidir. Ortak yanları, hepsinin Fırat geçitlerini ya da Mezopotamya–Anadolu yollarını denetleyen bir coğrafyada konumlanmış olmasıdır.
Gezi Önerisi
Bu antik kentlerden çıkan taşınabilir eserlerin önemli bir bölümü, sahada değil müzelerde korunur. Bölgenin antik dönem buluntuları için Gaziantep Arkeoloji Müzesi ile dünyaca ünlü mozaik koleksiyonuyla Zeugma Mozaik Müzesi başlıca duraklardır. Bu kentlerin bölgenin genel tarihindeki yerini bütüncül biçimde görmek için ise Gaziantep Tarihi sayfası tamamlayıcı bir okuma sunar.
Sıkça Sorulan Sorular
Gaziantep'te hangi antik kentler vardır?
Bu sayfa yörenin altı önemli kadim yerleşimini bir araya getirir: Fırat kıyısındaki Helenistik–Roma kenti Zeugma, Geç Hitit kent-krallığı Karkamış, Jupiter Dolichenus kültünün doğduğu Dülük (Doliche), açık hava heykel atölyesi Yesemek, Orta Tunç Çağı kenti Tilmen Höyük ve Geç Hitit kabartmalarıyla ünlü Sakçagözü. Bölgede başka höyük ve kalıntılar da bulunur; burada öne çıkan altısına odaklanılmıştır.
Gaziantep ve çevresi neden bu kadar çok antik kente sahip?
Bölge, Fırat'ın az sayıdaki geçidi ile Mezopotamya–Anadolu ticaret ve askerî yollarının kesiştiği bir geçiş kuşağındadır. Ayrıca bir Hitit ve Geç Hitit yurdudur. Bu nehir geçitlerini ve yolları denetlemek isteyen uygarlıklar Tunç Çağı'ndan Roma dönemine kadar bu noktaları yerleşim ve denetim merkezi yaptığı için yörede çok katmanlı bir antik kent peyzajı oluşmuştur.
Bu antik kentlerin en eskisi ile en genci hangileridir?
Sayfadaki yerleşimler farklı çağlara aittir. Tilmen Höyük bir Orta Tunç Çağı (yaklaşık MÖ 18.–17. yüzyıllar) kenti, Yesemek atölyesi MÖ 14. yüzyılda kurulmuş, Karkamış ve Sakçagözü Geç Hitit dönemi merkezleridir. Dülük (Doliche) Roma çağında bir kült merkezi olarak öne çıkmış, Zeugma ise yaklaşık MÖ 300'de kurulan bir Helenistik–Roma kentidir.
Geç Hitit (Neo-Hitit) krallığı ne demektir?
Hitit Devleti'nin MÖ yaklaşık 1180'de çöküşünden sonra, Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye'de Hitit kültürünü, Luvi dilini ve hiyeroglif yazıyı sürdüren bir dizi kent-krallığı ortaya çıktı. Bunlara Geç Hitit ya da Neo-Hitit krallıkları denir. Karkamış bunların en güçlülerinden biriyken, Yesemek atölyesi ve Sakçagözü sarayı da bu dünyanın taş sanatını temsil eder.
Bu antik kentlerden hangileri UNESCO listesindedir?
Sayfada ele alınan kentlerden Zeugma Arkeolojik Sahası ile Yesemek Taş Ocağı ve Heykel Atölyesi, 2012 yılında Türkiye tarafından UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne eklenmiştir. Geçici Liste'de yer almak, kalıcı/tescilli bir Dünya Mirası statüsü değil, ileride resmî adaylık için değerlendirilen alanların ön envanteridir.
Antik kentlerden çıkan eserleri nerede görebilirim?
Eserler kente göre farklı yerlerde korunur. Zeugma'nın mozaikleri Gaziantep merkezindeki Zeugma Mozaik Müzesi'nde; bölgenin genel arkeolojik buluntuları Gaziantep Arkeoloji Müzesi'nde sergilenir. Karkamış ve Sakçagözü'nün taş kabartmalarının önemli bölümü ise Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi başta olmak üzere farklı müzelerde bulunur.