Rumkale, Gaziantep'in Yavuzeli ilçesinde, Merzimen Çayı'nın Fırat Nehri'ne kavuştuğu noktada, üç yanı suyla çevrili dik kayalık bir burun üzerinde yükselen etkileyici bir Orta Çağ kalesidir. Roma'dan Bizans'a, Ermeni Katolikosluğu'ndan Haçlılara ve Memlûklara uzanan üst üste binmiş katmanlarıyla bölgenin en çok el değiştirmiş kalelerinden biri olan Rumkale, bugün Birecik Barajı'nın yükselttiği sular nedeniyle çoğunlukla Halfeti kıyısından tekne turuyla gezilir.
Kale, Şanlıurfa'nın Halfeti ilçesinin hemen karşı kıyısında yer aldığından, bu iki yer çoğu zaman aynı gezi rotasında birlikte anılır. Rumkale, Gaziantep'in tarihî savunma yapılarını topladığımız Kaleler kategorisinin en uzak ve en görsel duraklarından biridir; bu sayfa kalenin konumunu, derin tarihini ve bugün nasıl gezildiğini ele alır.
Stratejik Kayalık Konum
Rumkale'nin bütün önemi, doğal olarak savunmaya elverişli konumundan gelir. Kale, Merzimen Çayı'nın (Merzumen) Fırat'a karıştığı kesimde, yüksek kayalarla kaplı bir burnun üzerine kuruludur. Bu konum kaleyi üç yandan suyla, kalan yönden ise sarp kayalıklarla korur; tarihî kaynaklarda yapının ayrıca çok katlı bir sur sistemiyle çevrildiği belirtilir.
Yavuzeli Kaymakamlığı'nın verdiği bilgilere göre kale, Gaziantep şehir merkezine yaklaşık 62 kilometre, Yavuzeli ilçe merkezine ise yaklaşık 25 kilometre uzaklıktadır. Aşağı geçtiği Fırat Nehri, hem kalenin doğal hendeği hem de yüzyıllar boyunca onu besleyen su kaynağı olmuştur.
Roma'dan Memlûklara: Bir Sınır Kalesinin Katmanları
Rumkale'nin adı, "Romalıların/Rumların kalesi" anlamı taşır; kale, tarih boyunca farklı dillerde bu anlamı yansıtan adlarla anılmıştır. Ermenice kaynaklarda Hromgla (Hromkla), Arapça kaynaklarda ise Kal'at er-Rûm olarak geçer. Yapının temelleri Bizans dönemine kadar izlenebilir; bu çağda kalenin bir Süryani Ortodoks (Yakubi) piskoposluğunun merkezi olduğu kabul edilir.
12. yüzyılda bölge, Urfa (Edessa) merkezli Haçlı kontluğunun etki alanına girdi ve kale bir dönem Haçlı denetimine geçti. Memlûk fethine kadar süren bu hareketli yüzyıllar, Rumkale'yi Müslüman ve Hristiyan güçler arasındaki sınır hattının tam üzerinde, sürekli el değiştiren stratejik bir mevki hâline getirdi.
Memlûk Fethi ve Osmanlı Dönemi
Kalenin Hristiyan dönemi, 13. yüzyıl sonunda Memlûk fethiyle kapandı. Mısır Memlûk Sultanı el-Melik el-Eşref Halil b. Kalavun, uzun bir kuşatmanın ardından kaleyi ele geçirdi; kaynaklarda bu fetih için genellikle 1292 (bazı kaynaklarda 1293) tarihi verilir. Eşref Halil kaleyi onartıp bir sınır kalesi olarak yeniden düzenledi ve ona "Müslümanların Kalesi" anlamına gelen Kal'atü'l-Müslimîn adını verdi. 16. yüzyılda, Mercidabık Muharebesi'nin (1516) ardından Memlûk egemenliğinin sona ermesiyle Rumkale Osmanlı topraklarına katıldı.
Ermeni Katolikosluğu'nun Merkezi: Hromgla
Rumkale'nin en parlak ve en bilinen dönemi, Orta Çağ'da Ermeni Kilisesi'nin dinî merkezi oluşudur. 12. yüzyıl ortasında kale, Ermeni Katolikosluğu/patrikliği için güvenli bir merkez sağlamak amacıyla satın alındı; kaynaklar bu satın almayı Katolikos III. Grigor (Gregor) ile ilişkilendirir. Kalenin Ermeni Katolikosluğu için elde edilme yılı kaynaklar arasında farklılık gösterse de, yapının 12. yüzyıl ortasından itibaren Ermeni Kilisesi'nin merkezi hâline geldiği konusunda kaynaklar birleşir.
Bu süreçte Rumkale, dönemin en saygın din adamlarından biriyle, şair ve ilahiyatçı Katolikos IV. Nerses (Şinorhali / "Nerses the Gracious") ile özdeşleşti. Kaynaklara göre IV. Nerses, kalede Ermeni Katolikosu olarak görev yaptı ve 1173'te burada vefat etti. Kale, bu tarihten itibaren onlarca yıl boyunca Ermeni Katoliklerinin başlıca merkezi olarak kaldı. Rumkale'de, kiliselerin birleşmesini tartışmak üzere Ermeni Kilisesi ile Bizans Kilisesi arasında dinî meclislerin de toplandığı aktarılır.
Ermeni Katolikosluğu'nun Rumkale'deki dönemi, 13. yüzyıl sonundaki Memlûk kuşatmasıyla kapandı. Kalenin düşmesinin ardından Katolikosluk makamı, Kilikya'daki Sis'e (bugünkü Adana–Kozan) taşındı ve uzun süre orada kaldı. Böylece Rumkale, Hristiyan bir hac ve yönetim merkezi olmaktan çıkıp bir İslam sınır kalesine dönüştü.
Kayaya Oyulmuş Yapılar: Kilise, Sarnıç ve Tüneller
Rumkale, yalnızca surlardan ibaret bir savunma yapısı değil; büyük ölçüde kayaya oyularak biçimlendirilmiş bir yerleşimdir. Kalenin içinde bugün hâlâ izlenebilen başlıca yapılar arasında Aziz Nerses Kilisesi, Barşavma Manastırı, su sarnıçları, mağaralar ve nehre inen su kuyusu sayılır.
Aziz Nerses Kilisesi, adını yukarıda anılan Katolikos IV. Nerses'ten alır; kaynaklarda kilisenin 12. yüzyılda yapıldığı belirtilir. Barşavma Manastırı ise 13. yüzyıla tarihlenir ve adını bir Süryani (Yakubi) azizinden alır.
Kalenin en çarpıcı mühendislik öğesi, kayanın içine oyulmuş su sistemidir. Kaynaklara göre kayaya oyulan kuyu/tünel, kalenin tepesinden Fırat'ın su seviyesine kadar yaklaşık 75 metre derinliğinde iner ve doğrudan nehirden su almak için yapılmıştır. Bu derin, kayaya oyulmuş iniş, kuşatma koşullarında kaleyi suya bağımlılıktan kurtaran hayati bir çözümdü ve Rumkale'nin uzun süreli direnişlerini mümkün kılan unsurlardan biri olarak öne çıkar.
Bugün Rumkale: Birecik Barajı ve Tekne Turu
Rumkale'nin çevresi, 2000 yılında devreye giren Birecik Barajı nedeniyle köklü biçimde değişti. Barajın yükselttiği Fırat suları, kalenin eteklerindeki vadiyi doldurdu; bugün kale, üç yanı baraj gölüyle çevrili dramatik bir kayalık ada görünümü kazanmıştır. Bu nedenle kaleye kara yolundan ulaşım büyük ölçüde sona ermiş, gezinin merkezine tekne ulaşımı oturmuştur.
Bugün ziyaretçiler Rumkale'yi çoğunlukla karşı kıyıdaki Halfeti'den kalkan teknelerle gezer. Baraj gölü üzerindeki Rumkale tekne turu, genellikle sular altında kalan eski Halfeti ile Savaşan (Beresül) köyü gibi durakları da kapsayan bir Fırat gezisinin parçasıdır. Tekneyle yaklaşıldığında kale, suyun içinden yükselen kayalık kütlesiyle en etkileyici görünümüne kavuşur.
Gaziantep'in suya ve nehre bağlı diğer doğal ve kültürel duraklarını birlikte planlamak isteyenler için Halfeti ve Fırat Nehri sayfaları tamamlayıcı birer rehberdir; bölgenin diğer savunma yapıları için ise Kaleler kategorisine bakabilirsiniz.
Rumkale Festivali: Kalenin Eteğinde Su Sporları
Rumkale yılın büyük bölümünde sessiz bir yerdir. Kayalıkların arasında tekne motorlarının uğultusundan başka pek ses duyulmaz. Sonbaharın başında bu sessizliği kürek sesleri ve kıyıdan yükselen tezahürat bozar. Rumkale Festivali, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'nin kalenin karşı kıyısında düzenlediği, su sporları ağırlıklı bir açık hava şenliğidir. İlk kez 2017'de Rumkale Su Sporları Festivali adıyla düzenlenen etkinlik yıldan yıla büyümüş, yarışlara katılan sporcu sayısı binleri bulmuştur.
Festivalin ilk yılından beri ana yarışı dragon bottur. Ejderha başlı uzun teknelerde aynı tempoyla kürek çeken takımlar, Merzimen Çayı'nın Fırat'a kavuştuğu durgun kolda yarışır. Türkiye Dragon Bot Şampiyonası burada yapılmıştır. Aynı sularda açık su yüzme yarışları düzenlenir, kimi yıllarda kano ve sutopu müsabakaları da programa girer. Bir de gösteriler vardır. Dik kaya duvarlarının dibinde flyboard uçuşları yapılır, jet skiler ve su kayakçıları suya iner. Zamanla festival karaya da taşmış, programa doğa yürüyüşü, bisiklet turu ve kamp girmiştir.
Daha ilk festivalin açılışında millî dalgıç Şahika Ercümen Rumkale'nin sularında tüpsüz 40 metreye dalmış, yüzeye Türk bayrağıyla çıkmıştır. Ulusal ve yerel basının yakından izlediği o ilk festival, Rumkale'nin adını bu dalışla birlikte ülke çapında duyurmuştur.
Festival genellikle yaz sıcağının kırıldığı eylül-ekim günlerinde yapılır. Alan o günlerde panayır yerine döner, yöresel yemek tezgâhları kurulur. Programa konserler ve sahne etkinlikleri de eklenmiştir. Şehir merkezinden alana servis kalkar. Kaleyi tekneden değil karadan, Gaziantep yakasından görmek isteyenler bu servislerle alana kolayca ulaşır.
Sıkça Sorulan Sorular
Rumkale nerede yer alır?
Rumkale, Gaziantep'in Yavuzeli ilçesinde, Merzimen Çayı'nın Fırat Nehri'ne kavuştuğu noktada, üç yanı suyla çevrili kayalık bir burun üzerinde yükselir. Şanlıurfa'nın Halfeti ilçesinin karşı/yakın kıyısında bulunur ve çoğunlukla bu iki yer aynı gezi rotasında birlikte anılır.
Rumkale adı ne anlama gelir?
Rumkale, "Rumların/Romalıların kalesi" anlamına gelir. Kale, tarih boyunca Ermenice kaynaklarda Hromgla (Hromkla), Arapça kaynaklarda ise Kal'at er-Rûm gibi adlarla anılmıştır. Memlûk fethinden sonra ona "Müslümanların Kalesi" anlamına gelen Kal'atü'l-Müslimîn adı verilmiştir.
Rumkale neden Ermeni tarihi açısından önemlidir?
Kale, Orta Çağ'da bir dönem Ermeni Kilisesi'nin (Katolikosluğunun) dinî merkezi olmuştur. Şair ve ilahiyatçı Katolikos IV. Nerses ile özdeşleşen kale, kaynaklara göre 1173'te onun vefat ettiği yerdir. Kalenin Memlûklarca alınmasının ardından Katolikosluk makamı Kilikya'daki Sis'e taşınmıştır.
Rumkale'yi kim fethetti?
Kalenin Hristiyan dönemi, 13. yüzyıl sonunda Mısır Memlûk Sultanı el-Melik el-Eşref Halil b. Kalavun tarafından yapılan fetihle (genellikle 1292, bazı kaynaklarda 1293) sona erdi. Eşref Halil kaleyi onartıp bir sınır kalesi olarak yeniden düzenlemiş, 1516'da ise kale Osmanlı topraklarına katılmıştır.
Rumkale'nin içinde hangi yapılar görülür?
Kalede başlıca Aziz Nerses Kilisesi (12. yüzyıl), 13. yüzyıla tarihlenen Barşavma Manastırı, su sarnıçları, mağaralar ve nehre inen bir su kuyusu/tüneli yer alır. Kayaya oyulan bu su sistemi, kalenin tepesinden Fırat seviyesine kadar yaklaşık 75 metre derinliğinde iner.
Rumkale bugün nasıl gezilir?
2000 yılında devreye giren Birecik Barajı Fırat'ın suyunu yükselttiğinden, kalenin çevresi büyük ölçüde su altında kalmıştır. Bu nedenle Rumkale bugün çoğunlukla karşı kıyıdaki Halfeti'den kalkan tekne turlarıyla, baraj gölü üzerinden gezilir.