Gaziantep'in eski mahallelerinin daracık sokakları arasında, tek bir avlu çevresinde toplanmış cami, kastel, medrese ve hamamıyla şehrin en bütüncül Osmanlı yapı topluluklarından biri yükselir: Şeyh Fethullah Camii ve Külliyesi. On altıncı yüzyılın ortasında kurulan bu külliye, renkli taş süslemeleri ve hiçbir başka camide görülmeyen yelpaze biçimli tonoz örtüsüyle Gaziantep dini mimarisinin başyapıtlarından sayılır; üstelik avlusundaki hazirede Antep savunmasının kahramanlarının da yattığı bir hafıza mekânıdır.
Şeyh Fethullah Camii ve Külliyesi, Gaziantep'in tarihi yapılarını gezerken mutlaka durulması gereken duraklardan biridir. Şehrin sur içi dokusunda, Şahinbey ilçesinin merkezî mahallelerinden birinde yer alan külliye; tek başına bir camiden çok, bir mahallenin tamamına can veren işlevsel bir bütün olarak tasarlanmıştır.
Cami, kastel, medrese, hamam ve zaviyeden oluşan bu topluluk, bir Osmanlı külliyesinin ibadet, eğitim, su ve günlük hayatı nasıl tek bir mekânda buluşturduğunun en güzel örneklerindendir. Bu yönüyle yapı, Gaziantep Kültür Atlası içinde şehrin geçmişine açılan ayrıcalıklı bir pencere sunar.
Şeyh Fethullah Külliyesi Nedir, Nerededir?
Külliye, Gaziantep'in eski yerleşim çekirdeğinde, halk arasında "Şıh" olarak anılan ve adını yapının kurucusundan alan mahallededir. Bugün Şahinbey ilçesi sınırlarında, şehir merkezine yürüme mesafesindeki bu konum, yapının yüzyıllar boyunca yalnızca bir ibadethane değil, mahallenin kalbi olarak yaşadığını gösterir.
Bir külliye, tek bir vakıf çatısı altında toplanmış birbirini tamamlayan yapılardan oluşur. Şeyh Fethullah Külliyesi'nin vakfiyelerine göre topluluk; cami, zaviye (tekke), medrese, hamam, kastel (yer altı su yapısı), hazire (mezarlık) ve bir evden meydana geliyordu. İbadet, ilim, temizlik ve su ihtiyacının hepsi tek bir avlu etrafında çözülmüştü.
Tarihi: Kim, Ne Zaman Yaptırdı?
Külliye, on altıncı yüzyılın ikinci yarısında, Şeyh Abdüllatif oğlu Şeyh Fethullah tarafından kurulmuştur. Kaynaklar yapıyı genellikle 16. yüzyılın ortasına (1550'ler) tarihler; tarihli bir yapım kitabesi bulunmadığından kesin bir tamamlanma yılı verilemez. Külliyeye dair en eski yazılı kanıtlar arasında 1559 ve 1564 tarihli iki vakfiye ile 1583 tarihli bir ferman bulunur ki bu belgeler yapının erken dönemden itibaren güçlü bir vakıf düzeniyle yaşatıldığını gösterir.
Yüzyıllar içinde külliye birçok kez onarım görmüştür. Hamam farklı dönemlerde elden geçirilmiş, cami de farklı dönemlerde onarılmıştır (yakın dönemde 1974 onarımı kayda geçer). Bu süreklilik, yapının Gaziantepliler için hiçbir dönem önemini yitirmediğinin de kanıtıdır.
Cami, zaviye, medrese, hamam ve kastel. Bunların yan yana ayakta kalması, Gaziantep'te bir Osmanlı külliyesinin bütüncül hâlini bugüne taşıyan ender örneklerden biri olmasını sağlar.
Mimarisi ve Görülmeye Değer Öğeler
Yapıyı benzersiz kılan asıl unsur, caminin harimindeki örtü sistemidir. Mekânın ortasında yükselen sekizgen bir taş ayaktan, kemerlerle birbirine bağlanan ve yelpaze gibi açılan tonozlar yayılır. Bu gelişmiş örtü düzeni, bu olgunlukta başka bir camide görülmemesiyle Türk-İslam mimarisinde ender bir örnek olarak anılır.
Caminin bir diğer dikkat çekici yönü, cephelerindeki renkli taş işçiliğidir. Farklı renkteki taşların sıralanmasıyla elde edilen bezeme, bölgenin Memlûk sanatıyla olan tarihî bağını yansıtır; örtü sisteminde ise Selçuklu mimarisinin izleri sezilir. Tek şerefeli, oranları tıknaz minaresi de yapının silüetine kendine özgü bir karakter katar.
Avludaki Şeyh Fethullah Kasteli ise apayrı bir hikâyenin parçasıdır. Kastel, Gaziantep'e özgü yer altı su yapılarındandır: kaynaktan livaslarla (su kanalları) taşınan su, yer altındaki bu mekânlarda toplanır ve halkın kullanımına sunulurdu. Şehirde on altıncı yüzyıla kadar yapıldığı bilinen kastellerin yalnızca bir kısmı günümüze ulaşmıştır ve Şeyh Fethullah Kasteli bu ayakta kalanlardan biridir. Bu serin, taş örtülü mekânı görmek isteyenler, Gaziantep'in kastelleri hakkında daha fazlasını da keşfedebilir.
Şehir Hafızasındaki Yeri ve Karayılan'ın Mezarı
Şeyh Fethullah Külliyesi, Gaziantepliler için yalnızca bir mimari eser değil, aynı zamanda bir hafıza mekânıdır. Camiyi doğudan ve güneyden saran hazirelerde Şeyh Fethullah'ın türbesi ile birlikte birçok mezar bulunur; bu alan halk arasında "Şıh Ocağı" olarak anılır.
Bu hazirenin en bilinen sakini, Milli Mücadele'nin efsane isimlerinden Karayılan'dır. Antep savunması sırasında şehit düşen bu halk kahramanının mezarı, aynı külliyenin avlusunda yatan diğer şehitlerle birlikte yapıyı şehrin bağımsızlık hikâyesine bağlar. Külliye, Antep savunması günlerinde de önemli bir rol üstlenmiş, savaşın ardından onarılarak yeniden ibadete açılmıştır. Gaziantep'in bu kahramanlık dönemini merak edenler, Kurtuluş Savaşı ve Antep savunması sayfasında hikâyenin tamamını okuyabilir.
Bugünü ve Nasıl Gezilir?
Külliye bugün hâlâ ibadete açık bir cami olarak yaşamaya devam etmektedir. Şehir merkezine yakın konumu, onu Gaziantep'in tarihî dokusunu yürüyerek keşfedenler için kolay bir durak hâline getirir. Avludaki kasteli, renkli taş cepheleri ve eşsiz tonozlu harimi tek bir ziyarette görmek mümkündür.
Şubat 2023 depremlerinden Gaziantep'in pek çok tarihî yapısı gibi Şeyh Fethullah Camii de etkilenmiş, restorasyon kapsamına alınmıştır. Yapının kapısı ziyarete açıksa, içeride sessizce yelpaze tonozları izlemek başlı başına bir deneyimdir.
Külliyeyi gezdikten sonra rotanızı şehrin diğer hazinelerine çevirebilirsiniz: yakındaki müzeleri, sur içi çarşılarını ya da Gaziantep'in dünya çapında ünlü mutfağını keşfetmek, bu kadim şehirde geçireceğiniz günü tamamlayacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Şeyh Fethullah Camii nerede?
Cami, Gaziantep'in Şahinbey ilçesinde, şehir merkezine yakın ve halk arasında 'Şıh' olarak anılan eski mahallededir.
Şeyh Fethullah Külliyesi ne zaman yapıldı?
Külliye 16. yüzyılın ortasında (1550'ler) kurulmuştur; tarihli bir yapım kitabesi olmadığından kesin yıl verilemez. En eski belgeler 1559 ve 1564 tarihli iki vakfiye ile 1583 tarihli bir fermandır.
Külliye hangi yapılardan oluşur?
Vakfiyelerine göre cami, zaviye, medrese, hamam, kastel ve hazireden oluşan bütüncül bir Osmanlı külliyesidir.
Karayılan'ın mezarı gerçekten burada mı?
Evet, Antep savunmasında şehit düşen halk kahramanı Karayılan, külliyenin avlusundaki hazirede diğer şehitlerle birlikte yatmaktadır.
Camiyi özel kılan mimari özellik nedir?
Harimin ortasındaki sekizgen taş ayaktan yelpaze gibi açılan tonoz örtüsü, bu olgunlukta başka bir camide görülmeyen, ender rastlanan bir örtü sistemidir.
Şeyh Fethullah Kasteli nedir?
Kastel, avluda yer alan ve Gaziantep'e özgü yer altı su yapılarından biridir; livaslarla taşınan suyun toplanıp halka sunulduğu serin, taş örtülü bir mekândır.